Bệnh vàng lá gân xanh (Greening hay Huanglongbing) Do vi khuẩn Candidatus Liberobacter asiaticum sống trong mạch dẫn của cây. Dưới kính hiển vi điện tử quan sát được vi khuẩn có lông cứng, kích thước 350-550nm x 600-1500nm, vách tế bào có 2 lớp, độ dày từ 20-25 nm. Hình dạng của vi khuẩn thường có hình gậy, thon dài.
Điều kiện phát sinh, phát triển: Bệnh lan truyền qua 2 con đường:
- Vi khuẩn gây bệnh nằm trong mô libe của cây mẹ đã mang mầm bệnh nên khi nhân giống bằng các phương pháp chiết, ghép vô tính, gốc ghép, mắt ghép thì cây con sẽ bị bệnh. Mầm bệnh nằm trong mắt ghép hay cành chiết sẽ biểu hiện triệu chứng sau 8-15 tháng sau khi trồng.
- Môi giới truyền bệnh là rầy chổng cánh (Diaphorina citri): Thành trùng có màu xám đen, chiều dài từ đầu đến cuối cánh 2,5-3,0 mm, khi đậu thân nghiêng thành một góc 30 độ so với mặt lá, nên được gọi là rầy chổng cánh. Vòng đời rầy chổng cánh thường 8 tuần, cả hai thành trùng và ấu trùng đều có khả năng truyền bệnh. Chúng chích hút trên cây bị bệnh, vi khuẩn sẽ được giữ lại trong tuyến nước bọt, khi rầy chích hút cây khỏe sẽ truyền vi khuẩn vào cây.
Triệu chứng: Cây bị bệnh thường lùn nhỏ, tán lá không đều, mọc dựng đứng và xúm xít trên đọt. Bệnh xuất hiện ban đầu trên các lá sau đó lan ra cành, cuối cùng toàn cây bị vàng lá.
- Trên lá: Biểu hiện đặc trưng là phiến lá nhỏ, khoảng cách giữa các lá ngắn lại, có màu vàng, nhưng gân chính, gân phụ và các mô xung quanh gân lá vẫn còn màu xanh, hơi nổi lên. Các lá mới mọc thẳng đứng như tai thỏ, phía chóp lá hẹp và nhỏ. Lá già nhám, sần sùi, gân lá bị sưng.
- Trên cành: Cành bị khô cục bộ sau đó lan rộng ra các cành khác, lá bệnh trên cành bị rụng sớm, cành bệnh trở nên trơ trụi, dần dần khô chết, cuối cùng là khô toàn cây và chết cây.
- Trên hoa, trái: Cây thường ra hoa trái mùa, nhưng rất dễ bị rụng. Trái bị bệnh sẽ nhỏ hơn bình thường, méo, tép nhỏ, khi bổ dọc trái ra sẽ thấy tâm trái bị lệch sang một bên, trái chín ngược (chín từ phía trên cuống trái chín xuống), ít nước và bị xơ. Hạt trên trái bị bệnh thối, có màu nâu, hạt lép và đen.
- Bệnh gây hại trong quá trình cây hình thành trái, khiến trái bị biến dạng, chất lượng thấp, ảnh hưởng trầm trọng đến sản lượng mùa vụ, gây thiệt hại đến thu nhập cũng như lợi nhuận của bà con trồng cây có múi.
- Bệnh lan truyền rất nhanh, khiến hiệu suất quang hợp của cây giảm, cây còi cọc, cho trái kém, thậm chí không cho trái.
- Trên rễ: Cây bị bệnh sẽ dẫn đến quá trình vận chuyển sản phẩm quang hợp (tinh bột) từ lá xuống hệ thống rễ bị ngăn cản làm rễ bị hoại tử một phần sau đó lan ra toàn bộ hệ thống rễ, cuối cùng rễ bị chết.
Biện pháp phòng chống:
- Sử dụng giống sạch bệnh, nguồn gốc rõ ràng: Vi khuẩn gây bệnh vàng lá gân xanh (VLGX) sống trong mạch dẫn nhựa của cây, nên việc nhân giống bằng cách tháp, chiết, giâm cành (nhân giống vô tính) từ vật liệu lấy ở cây bệnh sẽ ra nhiều cây con có bệnh. Phần lớn nông dân trồng cây có múi (CCM) mua cây giống không rõ nguồn gốc dẫn đến rất bấp bênh về năng suất và phẩm chất trái sau này; đặc biệt là không biết rõ được cây con có mang mầm bệnh VLGX hay không. Đây là con đường phát tán nhanh chóng và rộng khắp trong thời gian qua. Do đó, nông dân trồng mới hoặc trồng dặm CCM phải trồng cây sạch bệnh VLGX do tự mình sản xuất, hoặc mua ở những cơ sở có điều kiện sản xuất cây giống sạch bệnh.
- CCM bị thiệt hại do bệnh VLGX trở nên trầm trọng hơn khi cây bị suy yếu, chẳng hạn như cây mang quá nhiều trái, xiết nước cho ra trái quá độ, cây thiếu chăm sóc, hoặc bị ngập do lũ lụt... Do đó, phải làm cho cây sung mãn để giảm thiệt hại đồng thời hạn chế phát tán bệnh trong bản thân cây bệnh.
- Biện pháp canh tác: Đốn tỉa, tạo tán để loại trừ ưu thế ngọn cho các đọt bên phát triển đảm bảo sinh trưởng cân đối, hạn chế sâu bệnh hại cũng góp phần làm giảm bệnh VLGX. Một vài biện pháp kỹ thuật canh tác sau đây cần lưu ý như:
- Xiết nước ra bông hạn chế: Là không để cho cây bị thiếu nước trầm trọng, gây xào rụng lá. Không để mực nước trong mương xuống quá thấp trong lúc xiết nước gây chết rễ lúc tưới trở lại, giữ nước ổn định khoảng 60-80 cm cách mặt líp. Như vậy CCM không ra quá nhiều bông, trái vượt quá sức nuôi dưỡng của cây;
- Phun phân kẽm: Bệnh thiếu kẽm là một bệnh rất phổ biến ở những vùng trồng CCM, nhất là khi cây bị bệnh VLGX. Cần thiết phải phun kẽm ở dạng Humic acids-Zn ở nồng độ 500-1.000 ppm lên lá non CCM khi lá có chiều dài 1-2 cm;
- Làm cho đất thoáng khí: Vườn phải có đê bao, cống bọng tốt và máy bơm nước để giữ nước; Bón phân hữu cơ để làm đất tơi xốp, có thể bón đến 7-8 tấn phân hữu cơ/ha/năm; Để cỏ trên mặt líp và định kỳ cắt cỏ rồi để lại tại chỗ; Chỉ vét bùn mương trong mùa nắng đấp thành lớp mỏng trên líp cho mau khô;
- Bón phân cân đối: Bón phân cân đối, tăng cường sử dụng phân có chứa kali, silic, canxi giúp cây tăng sức đề kháng và chống chịu sâu bệnh.
- Thường xuyên kiểm tra vườn, nếu phát hiện cây bệnh nặng cần tiêu hủy ra khỏi vườn để tránh sự lây lan. Cây, cành mới chớm bệnh phải cắt tiêu hủy ngay. Cho cây ra đọt non tập trung để dễ phát hiện và phòng trừ.
- Thời gian gần đây có một số nông dân sử dụng thuốc kháng sinh để tiêm trên cây có múi để trị bệnh VLGX, tuy nhiên việc làm này chưa có nghiên cứu công bố hiệu trái. Nên bà con nông dân không nên áp dụng biện pháp này vì không mang lại hiệu trái, ngoài ra dư lượng kháng sinh tồn đọng trong trái có thể gây ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng.
- Khử trùng dụng cụ cắt tỉa: Để hạn chế lây lan VLGX từ cây này sang cây khác
- Rầy chổng cánh là môi giới truyền bệnh VLGX nên chú ý phòng trừ đối tượng này như sau:
- Trồng cây chắn gió đễ hạn chế rầy chổng cánh xâm nhập vào vườn như: tràm, xoài,..
- Không trồng các cây là kí chủ của rầy chổng cánh như kim quýt, cần thăng, nguyệt quế gần vườn cam quýt.
- Việc trồng ổi xen với cây có múi có tác dụng xua đuổi rầy chổng cánh, đồng thời tăng thêm thu nhập.
- Trứng rầy chổng cánh được đẻ trên những chồi non, và ấu trùng phát triển trên những lá non, nên mật số rầy chổng cánh có liên quan chặt chẻ với nhịp độ ra chồi non. Ở Đồng Bằng Sông Cửu Long, mật số rầy tăng cao ở tháng 5 và 6 và duy trì đến cuối mùa mưa, vì trong thời gian nầy CCM ra chồi thường xuyên. Trong canh tác cần áp dụng biện pháp bón phân và tưới nước, nhất là phân đạm, để điều khiển cho vườn CCM ra chồi non đồng loạt. Khi vườn CCM bắt đầu ra chồi non, cần đặt bẩy để theo dõi sự xuất hiện của rầy chổng cánh. Bẩy là một miếng plastic phẳng màu nâu-vàng, dài 25 cm và rộng 15 cm, được bọc bởi nylon có phủ bên ngoài một lớp keo. Đặt khoảng 5 cái bẩy rải rác trong vườn ở độ cao khoảng ngang đầu. Hàng ngày quan sát bẩy cũng như quan sát các đọt non CCM sự xuất hiện của rầy. Khi có rầy tiến hành phun ngay theo phương pháp 4 đúng.
- Bọ rùa, nhện, ong và kiến vàng là những thiên địch của rầy chổng cánh cần được nuôi dưỡng để diệt rầy chổng cánh. Khi CCM không còn chồi non, thành trùng rầy chổng cánh ít hoặc không đẻ trứng trên CCM mà tập trung đẻ trứng trên những cây ký chủ phụ như cằng thăng, nguyệt quế, kim quýt, dây tơ hồng để tiếp tục sinh sống, đây là nơi sinh sống bảo tồn rầy trong mùa khô. Phải loại bỏ các cây ký chủ phụ trong vườn, hoặc theo dõi tiêu diệt rầy trên những loại cây nầy cũng giống như trên CCM.
Theo Huỳnh Như - báo One More
